İngiltere, son 100 yılda savaş imparatorluğundan hizmet ekonomisine geçerken başbakanlık koltuğu da defalarca el değiştirdi; ama asıl kırılma, 1979 Thatcher – 1997 Blair – 2016 Brexit üçgeninde yoğunlaştı. Keir Starmer’a gelene kadar her başbakan, Westminster’de sadece hükümeti değil, ülkenin ekonomik modelini de yeniden yazdı.
Kısa özetle:
- 19. yüzyıl sonu – 2. Dünya Savaşı: Aristokrat, imparatorluk odaklı başbakanlar
- 1945 sonrası: Refah devleti, milli sağlık sistemi (NHS), yüksek vergiler
- 1979 sonrası: Thatcher ile neoliberal dönüşüm, özelleştirmeler
- 1997 sonrası: Blair ile “New Labour”, piyasa dostu sol görüş
- 2016 sonrası: Brexit, kronik siyasi istikrarsızlık, sık başbakan değişimi
Bugünkü tabloyu anlamak için son 70 yıla odaklanmak en anlamlısı.
Savaş Sonrası: Refah Devleti Kurucuları
Clement Attlee (1945–1951, Labour)
- 2. Dünya Savaşı sonrası dönemde NHS’nin kurulması, geniş kapsamlı sosyal güvenlik, büyük ölçekli kamulaştırmalar (kömür, çelik, demiryolları)
- Ekonomi: Yüksek vergi, yüksek kamu harcaması, “refah devleti” modeli
- Etki: İngiltere’de hem Muhafazakârlar hem Labour için ortak merkez çizgiyi belirledi
Winston Churchill (1951–1955, Conservative) & halefleri (Eden, Macmillan, Douglas-Home)
- Savaştaki liderliğine rağmen iç politikada Attlee’nin refah devleti mirasını büyük ölçüde korudu
- 1950–60’lar: Görece istikrarlı büyüme, imparatorluğun çözülmesi, “Butskellism” denen merkezci karma ekonomi
1970’ler: Enflasyon, Grevler ve Dönüşüm Eşiği
Harold Wilson & James Callaghan (Labour)
Yüksek enflasyon, güçlü sendikalar, sık grevler, IMF’den borç alınan 1976 krizi.
“Winter of Discontent” (1978–79) ile kamu hizmetlerinde kaos; bu ortam Thatcher devrinin kapısını açtı.
Thatcher Devrimi: Neoliberal Şok
Margaret Thatcher (1979–1990, Conservative)
Politika ekseni:
- Devlet şirketlerinin özelleştirilmesi (telekom, enerji, havayolu vb.)
- Sendika gücünün kırılması
- Finansal serbestleşme (özellikle 1986 “Big Bang” reformu)
- Gelir vergilerinde düşüş, dolaylı vergilerde artış
Sonuç:
- Enflasyon kontrol altına alındı, verimlilik ve finans sektörü güçlendi
- Ama aynı anda bölgesel eşitsizlikler ve sanayi bölgelerinde işsizlik patladı
- Piyasalar açısından: Londra’nın küresel finans merkezi rolü bu dönemde pekişti
Blair – Brown Dönemi: “New Labour” ve Piyasa Dostu Sol
Tony Blair (1997–2007, Labour)
“New Labour”: Sendika ağırlığını azaltmış, piyasa ekonomisini kabul eden merkez sol.
Politikalar:
- Mali kurallarla disiplin; ilk yıllarda Conservative harcama tavanlarına sadakat
- Eğitim ve sağlık harcamalarında güçlü artış
- Asgari ücretin getirilmesi
- Dış politika: Irak savaşı kararı, siyasi mirasını zedeledi
- Ekonomi: 1997–2007 arası, küresel likidite dalgası ile birleşen istikrarlı büyüme dönemi
Gordon Brown (2007–2010, Labour)
- 2008 küresel finans krizini yöneten başbakan
- Banka kurtarmaları, mali teşvikler; kamu borcu artarken daha derin bir resesyonun önüne geçildi
- Kriz sonrası kemer sıkma zemini aslında bu dönemde hazırlandı.
Cameron – May – Johnson: Austerity ve Brexit Sarmalı
David Cameron (2010–2016, Conservative)
- Liberal Democrats ile koalisyon (2010–2015), sonra tek parti iktidarı.
- Ana tema: Austerity (kemer sıkma) kamu harcamalarında kesinti, kamu yatırımlarında yavaşlama.
- 2016 Brexit referandumu kararı
- Kısa vadede politik sermayesini tüketti, referandum sonucu “Leave” çıkınca istifa etti.
- Uzun vadede, İngiltere’nin büyüme potansiyeli ve finans merkezi rolü tartışmaya açıldı.
Theresa May (2016–2019, Conservative)
- Görevi: Brexit’i uygulamak ama parlamentodan anlaşma geçirmek.
- Defalarca reddedilen Brexit anlaşmaları, iç parti isyanları, zayıflayan liderlik.
- Piyasalar: Sürekli belirsizlik, sterlinde dalgalanma, yatırım kararlarında ertelemeler.
Boris Johnson (2019–2022, Conservative)
- “Get Brexit Done” sloganı ile güçlü çoğunluk.
- Brexit’in hukuken tamamlanması, ama ticaret ve hizmetler (özellikle finans) tarafında kalıcı belirsizlik.
- Covid-19 dönemi: Devasa mali destek paketleri, borçlulukta sıçrama.
- “Partygate” skandalı ve etik tartışmalarla istifa.
Liz Truss (2022, Conservative)
- Çok kısa süren başbakanlık ama etkisi büyük
- Finansal piyasalar açısından “mini-budget” ile vergi indirimleri + borçlanma artışı kombinasyonu
- Gilt faizlerinde sert yükseliş, sterlinde çöküş, emeklilik fonlarında stres
- Sonuç: Piyasalar, İngiltere’de mali disiplinsizliğe karşı çok düşük tolerans gösterdi
Rishi Sunak (2022–2024 civarı, Conservative)
- Ana misyon: Truss sonrası güven ve öngörülebilirliği yeniden tesis etmek
- Mali çerçevede daha temkinli, enflasyonla mücadelede BoE ile uyumlu söylem
- Ancak büyüme düşük, vergi yükü tarihsel olarak yüksek seviyelere yakın; bu da siyasi değişim talebini güçlendirdi
Keir Starmer’a Gelinen Nokta: Neden Bu Kadar Kritik?
Starmer öncesi tabloyu özetlersek:
Ekonomik model:
- Attlee dönemi refah devleti → Thatcher dönemi piyasa devrimi → Blair dönemi “merkez sol + piyasa” sentezi → Brexit sonrası yön arayışı.
Mali politika:
- 2008 sonrası kemer sıkma, kamu yatırımlarını bastırdı;
- Covid ve enerji krizi ile borç yeniden şişti;
Siyasi istikrar:
- 2016’dan itibaren sık başbakan değişimi, yatırımcı gözünde “kurumsal istikrar” algısını zayıflattı.
Bu nedenle Starmer dönemi, sadece bir iktidar değişimi değil; Brexit sonrası ilk “uzun soluklu” istikrar testi olarak görülüyor. Piyasalar, Labour’ın Attlee tarzı büyük devlet mi, yoksa Blair tarzı piyasa dostu merkez sol mu olacağını yakından izliyor.
Tarihsel Ders: Başbakan Değişimi ve Piyasalar
- Thatcher, Blair, Cameron gibi güçlü yetki sahibi liderler, ekonomik rejimi gerçekten değiştirebildi
- May, Truss gibi zayıf veya kısa ömürlü liderlikler, belirsizlik ve risk primini artırdı
- Piyasalar, ideolojiden çok öngörülebilirlik + mali disiplin + kurumsal saygı üçlüsüne tepki veriyor
Uzman Yorumu:
En “sıradışı” başbakan ise yaptıkları, konuşma tarzı ve dış görünüşü bir araya koyunca benim listemin tepesine Boris Johnson oturuyor. Yaptıkları , konuşması , imajı açısından Boris Johnson’ı “en sıradışı” başbakan olarak etiketlerim; çünkü klasik bir G7 başbakanı kalıbını en çok o zorladı.
Boris Johnson ile ilgili en ironik hikaye ise, pandemi kısıtlamaları sırasında yaşanan ve daha sonra “Partygate” diye anılan dönem olmuştur. Partygate dönemi, hem siyaseten hem piyasalar açısından “kuralları koyanın kendisinin bozduğu” bir stres testi oldu. Sıkı kapanma kuralları ile Başbakanlık’taki partiler arasındaki uçurum, kurumsal güveni ciddi biçimde aşındırdı. Bu da sterlin ve İngiltere varlıkları için görünmeyen ama kalıcı bir “governance primi” yarattı.
Ciddi devlet krizlerinin ortasında bile mizahı ve dağınık imajıyla sanki politikacıdan çok stand‑up komedyeni gibi görünmesi, hem avantajı hem de kariyerinin sonunu hazırlayan tuzağı oldu.
Elif Özsağlam